Α π ό σ τ ο λ ο ς   Α π ο σ τ ο λ ό π ο υ λ ο ς
Παθολόγος, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πάτρας, Διπλωματούχος Βελονισμού ECPD
Μειλίχου 176, Β' όροφος, Πάτρα. Τηλ.: 2610 427 379. E-Mail: aposmed@hol.gr
Θέματα Υγείας:

Εργασία και Υγεία

Ιατρική της Εργασίας και Επαγγελματικά Νοσήματα στην Ελλάδα.

Δρ Απ.Αποστολόπουλος, Παθολόγος - Γιατρός Εργασίας

Η σχέση υγείας και εργασίας είναι δυναμική και αμφίδρομη. Εργαζόμενοι με προβλήματα υγείας έχουν περιορισμένες δυνατότητες για αποδοτική εργασία αλλά και η εργασία έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία, όταν δεν λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα πρόληψης και προστασίας.

Ο εργαζόμενος μέσα από την εργασία ικανοποιεί όχι μόνο τις βιοποριστικές του ανάγκες, αλλά αναζητά την κοινωνική και πνευματική του ολοκλήρωση.

Η εργασία δεν πρέπει απλά να μην απειλεί την υγεία, πρέπει να προάγει την υγεία.

Οι ανωτέρω αρχές (ευχές και θεωρία μόνον συχνά στην Ελληνική και διεθνή πραγματικότητα) υλοποιούνται στην πράξη μέσω μιας σειράς παραμέτρων εκ των οποίων μία σημαντική στα βιομηχανικά αναπτυγμένα κράτη είναι η Ιατρική της Εργασίας (ΙτΕ).

Η Ιατρική της Εργασίας είναι η ιατρική ειδικότητα που ασκείται στους χώρους εργασίας από ειδικευμένους Ιατρούς Εργασίας (ΙΕ) με σκοπό:
  • την διαφύλαξη και προαγωγή της υγείας των εργαζομένων,
  • τον έλεγχο της επαγγελματικής νόσου και
  • την αντιμετώπιση του επαγγελματικού κινδύνου.


Είναι η κατεξοχήν Ειδικότητα που ασχολείται με την πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη στους "υγιείς" εργαζόμενους με σκοπό τον έλεγχο νοσογόνων παραγόντων, την βελτίωση του επιπέδου υγείας, την εφαρμογή γενικών και ειδικών προγραμμάτων πρόληψης, την πρώιμη διάγνωση και αντιμετώπιση των επαγγελματικών νόσων, την προστασία της υγείας από τον επαγγελματικό κίνδυνο γενικότερα, μέσω της βελτίωσης των συνθηκών εργασίας και της προφύλαξης - επανένταξης εργαζομένων με προβλήματα υγείας.

Επαγγελματική νόσος είναι εκείνη που προκαλείται στον εργαζόμενο και αποδίδεται στην επαγγελματική του δραστηριότητα.

Πρόληψη είναι το σύνολο των υποχρεώσεων που έχει μια κοινωνία για την εξασφάλιση της υγείας των πολιτών της.

Η αρχή της σχέσης υγείας και εργασίας ανευρίσκεται στην Ελληνική ιστορία με την νομοθεσία για την αποφυγή του θορύβου που θεσπίστηκε στη Σύβαρη, αποικία των Αχαιών της Πελοποννήσου στην Ν. Ιταλία τον 8ο π.Χ. αιώνα, όπου απαγόρευσαν να ασκούνται εντός των ορίων της πόλεως εργασίες που προκαλούν θόρυβο, "ίνα αθόρυβοι ώσιν οι ύπνοι" λέει ο ιστορικός, κάτι που δεν ισχύει στην Αχαΐα και στην πόλη των Πατρών το 1993 μ.Χ.

Το 1700 μ.χ. ο Ramazzini, ο πατέρας της επαγγελματικής ιατρικής έγραψε, ότι ο γιατρός πρέπει να ερευνά γιά το επάγγελμα του ασθενούς και προσέθεσε στο Ιπποκράτειο ιατρικό ιστορικό την ερώτηση "τι δουλειά κάνεις".

Από τις αρχές του αιώνα αναπτύχθηκε η ΙτΕ στίς βιομηχανικές χώρες όπου αναγνωρίσθηκε η χρησιμότητα της. Ενδεικτικά στην Γερμανία το 1988 υπήρχαν 3.500 ΙΕ και 6.700 γιατροί άλλων ειδικοτήτων που ασκούν και την ΙτΕ.

Στην Ελλάδα με τον Νόμο 1568/85 θεσπίστηκε το βασικό νομικό πλαίσιο γιά την Υγιεινή και Ασφάλεια των Εργαζομένων (Υ&ΑΕ) και με το προεδρικό Διάταγμα 213/86 καθιερώθηκε η Ειδικότητα της Ιατρικής της Εργασίας. Προϋπήρχε μόνον το άρθρο 40 του κανονισμού του ΙΚΑ (4ος 1979) γιά τον ορισμό των επαγγελματικών νόσων ως αιτίων συνταξιοδότησης, που ουδέποτε λειτούργησε και πρϋπήρχε επίσης η λογική των ανθυγιεινών επιδομάτων ως εξαγορά της ανθυγιεινότητας και επικινδυνότητας των συνθηκών εργασίας. Ακολούθησαν τα προεδρικά διατάγματα σε υλοποίηση Οδηγιών της ΕΟΚ όπως γιά την προστασία από χημικούς παράγοντες (1986), τον μόλυβδο (1987), τον αμίαντο (1988), τον θόρυβο 1991), κ.α. Εκκρεμεί σειρά άνω των 13 Οδηγιών και υποχρεώσεων εναρμόνισης της Εθνικής Νομοθεσίας με κυριώτερη την Οδηγία Πλαίσιο γιά την Υ&ΑΕ από το 1989, η οποία εκτός των άλλων καθιστά τον εργοδότη νομικά υπεύθυνο γιά την υγεία και ασφάλεια της εργασίας.

Στα θέματα Υ&ΑΕ το νομικό πλαίσιο που ισχύει στην Ελλάδα διαμορφώθηκε την τελευταία δεκαετία, κυρίως βάσει της πολιτικής βούλησης των ετών αυτών και των υποχρεώσεων της χώρας έναντι της ΕΟΚικής νομοθεσίας και λιγότερο ως απόρροια

της κοινωνικοοικονομικής εξέλιξης και ως ώριμη απαίτηση των κοινωνικών εταίρων. Γιά αυτό και σε σημαντικό βαθμό δεν εφαρμόσθηκαν ή ακυρώθηκαν στην πράξη νομοθετήματα, μέτρα και πρακτικές στα θέματα Υ&ΑΕ που στις βιομηχανικά αναπτυγμένες χώρες ισχύουν εδώ και αρκετές δεκαετίες.

Υπήρξε μιά σειρά από αιτίες που δεν επέτρεψαν την ανάπτυξη της ειδικότητας της ΙτΕ μέχρι τώρα και δεν καθιστούν αυτό ορατό στο άμεσο μέλλον όπως:
  • Η έλλειψη σταθερής πολιτικής βούλησης γιά την ανάπτυξη και υλοποίηση του θεσμού και η μη προώθηση από την Πολιτεία των αναγκαίων προεδρικών Διαταγμάτων.
  • Η ισχυρή καχυποψία από την εργοδοσία για την αποτελεσματικότητα της ΙτΕ υπέρ της παραγωγικότητας ή/και λόγω του φόβου για το κόστος από την παρουσία του ΙΕ στο εργοστάσιο.
  • Η απουσία δυνατοτήτων ή και προθυμίας ενίοτε γιά σοβαρή υποστήριξη της άσκησης της ΙτΕ στο εργοστάσιο από τα όργανα ελέγχου της Πολιτείας όπως η Επιθεώρηση Εργασίας.
  • Η έλλειψη υποστήριξης από τις Ιατρικές σχολές στην αναγνώριση της ειδικότητας ως ισότιμης με άλλες παρά την επίσημη θέσπιση της από 7ετίας και η ως εκ τούτου απουσία έρευνας και έγκυρης στατιστικής καταγραφής των προβλημάτων Υ&ΑΕ.
Παρά την υπάρχουσα καχυποψία γιά το κόστος από την άσκηση της ΙτΕ αυτό είναι ελάχιστο σε σχέση με το όφελος και την απόδοση (μετρήσιμα και μη).
  • Ο ΙΕ εισηγείται στον εργοδότη και γίνεται μόνον ότι είναι ώριμο να υλοποιηθεί.
  • Δεν έχει άλλους τρόπους παρέμβασης παρά κυρίως την πειθώ.
  • Βασική ιδιότητα του ωφείλει να είναι η συναινετική θέση.
  • Βέτο σπάνια θα θέσει και μόνο για σοβαρό κίνδυνο υγείας των εργαζομένων.
  • Αν δεν εισακούεται εφόσον και νομικά δεν είναι κατωχυρωμένος τότε ωφείλει να αποχωρεί.

  • Εργο του είναι πάντα η ουσιαστική παροχή υπηρεσιών υγείας με πολλαπλές δραστηριότητες και μεθόδους όπως:
    • Βελτίωση των δεικτών υγείας.
    • υλοποίηση προγραμμάτων πρόληψης με επικέντρωση στην πρωτογενη και δευτερογενή πρόληψη.
    • ενημέρωση των εργαζομένων γιά θέματα υγείας και ειδικά σε σχέση με την Ε.
    • συνεργασία με την ιεραρχία του εργοστασίου και ειδικούς όπως ο Τεχνικός Ασφάλειας.
    • επισκέψεις στους χώρους εργασίας και υποβολή εισηγήσεων με προτάσεις γιά βελτιώσεις και τροποποιήσεις ανθυγιεινών εργασιακών συνθηκών και μεθόδων,
    • οργάνωση του ιατρείου του εργοστασίου με ατομική κάρτα υγείας,
    • όργανα γιά ειδικές προληπτικές εξετάσεις (ακοογράφο, σπιρόμετρο, εργόμετρο, μετρητές εισπνευσίμων ή χημικών ουσιών, κ.α.),
    • οργάνωση των πρώτων βοηθειών με ομάδα συνεχούς εκπαίδευσης, φαρμακεία,
    • ασθενοφόρο, κ.α.
Ο ΙΕ στο εργοστάσιο δεν πρέπει ούτε μπορεί να κάνει σωστά θεραπευτική πρωτοβάθμια ιατρική και παθολογικό ιατρείο ούτε επιτρέπεται από τον νόμο να ελέγχει τις αναρρωτικές άδειες των εργαζομένων. Συχνά βέβαια ασκεί και θεραπευτική ιατρική, ιδιαίτερα αν δεν είναι ώριμες οι συνθήκες γιά ουσιαστικότερες παρεμβάσεις στα θέματα ΙτΕ. Οι ίδιοι οι εργαζόμενοι περισσότερο συχνά εστιάζονται στην πιεστική τους ανάγκη για καλύτερη περίθαλψη (πρωτοβάθμια και νοσοκομειακή), παρά συνειδητοποιούν την προτεραιότητα και οφελιμότητα της πρόληψης και του ελέγχου του επαγγελματικού κινδύνου.

Τα επαγγελματικά νοσήματα στην Ελλάδα είναι "άγνωστη οντότης". Προφανώς υπάρχουν αλλά δεν έχομε στατιστικά στοιχεία για την έκταση τους και την σοβαρότητα τους. Εχουν αναγνωρισθεί ως λόγος συνταξιοδότησης αλλά δεν εχουν μέχρι τώρα συνταξιοδοτηθεί εργαζόμενοι λόγω επαγγελματικής νόσου, δεν λειτουργούν οι ανάλογες επιτροπές στους ασφαλιστικούς φορείς (κυρίως το ΙΚΑ) και αποφεύγεται η συζήτηση γιά αυτά από τους αρμόδιους φορείς. Ετσι καταδικάζονται άνθρωποι με σημαντικό βαθμό αναπηρίας να συνεχίζουν εργασία η οποία επιδεινώνει το πρόβλημα υγείας γιά το οποίο και είναι υπεύθυνη. Η απαλλαγή του πάσχοντος αφ'ετέρου από το Γιατρό Εργασίας και η τοποθέτηση του σε άλλη θέση εργασίας (βοηθητική, όχι βαρειά χειρωνακτική) είναι συχνά δύσκολη, επιβαρύνει τον εργοδότη σημαντικά και δυσχεραίνει το έργο του ΙΕ.

Σε αυτή την αρχική και μεταβατική περιόδο 1986 - 92 άσκησα την ΙτΕ σε εργοστάσιο κλωστουφαντουργίας με 2500 εργαζόμενους και σε εργοστάσιο τσιμέντου με 400 εργαζόμενους και προσπάθησα να υλοποιήσω στην πράξη τις αρχές, τις μεθόδους και τις επιδιώξεις της ΙτΕ όπως συνοπτικά τις περιγράφω σε αυτό το άρθρο. Είναι μεγάλο το εύρος των επαγγελματικών νόσων που καλείται ο ΙΕ να εντοπίσει, να ελέγξει, να περιορίσει, να εκπαιδεύσει τους εργαζόμενους στην αποφυγή τους και πολλοί οι παράμετροι που καθορίζουν την δυνατότητα και το μέγεθος της παρέμβασης του.

Η βαρηκοΐα από θόρυβο
Eίναι μια συχνή και σοβαρή αιτία αναπηρίας επαγγελματικής αρχής όταν υπάρχει έκθεση σε υψηλό θόρυβο κατά την εργασία. Στην Ιταλία η επαγγελματική βαρηκοΐα από θόρυβο την τετραετία 1977-1980 αφορούσε το 27% ενός συνόλου 198.838 περιπτώσεων αναπηρίας από επαγγελματικές ασθένειες.

Τα ποσοστά των εργαζομένων με βαρηκοΐα από θόρυβο και ακουστικό τραύμα στις υψηλές συχνότητες είναι πολύ υψηλά στους περισσότερους εργασιακούς χώρους με θόρυβο, καθώς απουσιάζει η πρόληψη και η χρήση προστατευτικών μέτρων. Η αναπηρία είναι πολλαπλή, γιατί συνήθως η βαρηκοΐα συνοδεύεται από εμβοές, ιλίγγους, αϋπνίες, άγχος, υπέρταση, σημαντική επιβάρυνση της ασφάλειας της εργασίας, κ.ά. Η χρήση ωτασπίδων και η ελάττωση του θορύβου στην πηγή πρέπει να επιδιώκονται, παρότι είναι δύσκολα στην πράξη.

Σε εργάτες υφαντήριων της Αχαΐας
με επίπεδα θορύβου στις θέσεις εργασίας 90 -110 dBa έχει διαπιστωθεί μικρή τουλάχιστον βαρηκοΐα στο 38% των εργαζομένων (Ουδός Ακουστότητας > 22 dBa, dBa: μονάδα έντασης του θορύβου), και μέτρια και άνω βαρηκοΐα στο 4.4% (Ο.Α. > 42 dBa). Τα αντίστοιχα ποσοστά σε εργάτες κλωστηρίων με επίπεδα θορύβου στις θέσεις εργασίας 80 - 95 dBa ήταν 30.5% και 1.7% Aκουστικό τραύμα μεγαλύτερο των 40 dBa υπήρχε στο 58% των εργαζομένων στα υφαντήρια και στο 23.8% των εργαζομένων στα κλωστήρια. Ανέφεραν εγκατεστημένη βαρυκοϊα το 11.8% των ανωτέρω εργαζομένων.

Σε εργοστάσιο τσιμέντου
διαπιστώθηκε μικρή τουλάχιστον βαρηκοΐα στο 17.5% των εκτεθειμένων σε θόρυβο, αντίστοιχο ακουστικό τραύμα στο 59.5% και αναφερόμενη βαρηκοΐα στο 12.3%.

Οι Επαγγελματικές Πνευμονοπάθειες
Είναι συχνές όπου υπάρχουν εισπνεόμενες σκόνες και είναι σημαντική η επιβάρυνση της αναπνευστικής λειτουργίας όπως ελέγχεται στον σπιρομετρικό έλεγχο. Σημαντική επίσης είναι η συνέργεια με το κάπνισμα σε αυτή την επιβάρυνση.
  • Έχει δειχθεί ότι το κάπνισμα εξαπλασιάζει τον σχετικό κίνδυνο επιβάρυνσης της αναπνευστικής λειτουργίας εργαζομένων σε υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενης σκόνης τσιμέντου.
  • Η διακοπή του καπνίσματος που πρέπει να είναι ένα από τα κυριότερα σημεία αιχμής της βελτίωσης του επιπέδου υγείας των εργαζομένων βοηθά σημαντικά στην βελτίωση της αναπνευστικής λειτουργίας κλωστοϋφαντουργών.
  • Οι εργαζόμενοι διακόπτουν το κάπνισμα, σε σημαντικά ποσοστά όταν καλλιεργηθεί θετικό αντικαπνιστικό κλίμα στους χώρους εργασίας και υπάρχει αντικαπνιστικό πρόγραμμα.


Υπάρχει μεγάλη πλειάδα άλλων επαγγελματικών νοσημάτων που επιβαρύνουν μεγάλες κατηγορίες εργαζομένων όπως οι κακοήθεις νόσοι που οφείλονται σε ένα μεγάλο αριθμό καρκινογόνων ουσιών και ακτινοβολίας λόγω επαγγελματικής έκθεσης, οι νόσοι από τον αμίαντο, το μόλυβδο, τις χημικές ουσίες, οι επαγγελματικές δερματοπάθειες, νόσοι των αγγείων, κ.ά.

Στην Ελλάδα τα θέματα Υ&ΑΕ δεν έχουν ενσωματωθεί στον κορμό των προβλημάτων που θέτει η ανθρώπινη εργασία. Η αποκοπή αυτή από το σώμα των εργασιακών σχέσεων εμπόδισε την Υ&ΑΕ να θεωρηθεί ως μείζον θέμα της εργατικής πολιτικής. Ας σημειωθεί ότι από την εφαρμογή μιας σημαντικής πολιτικής υπέρ της πρόληψης της υγείας μπορεί να εξοικονομηθούν σημαντικοί οικονομικοί πόροι που σήμερα απορροφώνται στην περίθαλψη. Απαιτείται μια πολιτική αντιμετώπισης των εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών που να δίνει το βάρος στην πρόληψη και στην βελτίωση των συνθηκών εργασίας.

Η πολιτεία θα πρέπει να ανοίξει τις πόρτες των ΑΕΙ στη διδασκαλία της Υ&ΑΕ για την εκπαίδευση όλων των αναγκαίων ειδικοτήτων (Ιατρών της Εργασίας, Τεχνικών Ασφάλειας, εργονόμων, βιομηχανικών υγιεινολόγων, ψυχολόγων εργασίας κ.λπ.).

Συμπερασματικά γιά να γεφυρωθεί η θεωρία και η πράξη και να επιτραπεί η ουσιαστική άσκηση της Ιατρικής της Εργασίας πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους :

Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ για την εφαρμογή των νόμων και την ανάπτυξη των θεσμών υποστήριξης της οργανωμένης σύγχρονης εργασίας,

ΟΙ ΙΑΤΡΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ ελέγχοντας την άσκηση της Ειδικότητας,

ΟΙ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΧΟΛΕΣ για την ανάπτυξη της ειδικότητας και την ένταξη της στα ιατρικά τμήματα,

ΟΙ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ για το αν καλύπτονται τα εργοστάσια και από τι ειδικοτήτων Γιατρούς,

Η ΕΡΓΟΔΟΣΙΑ στην υποστήριξη θεσμών και εργασιακών δεδομένων, που είναι ώριμοι ιστορικά και αποδίδουν μακροπρόθεσμα,

ΟΙ ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΟΙ ΦΟΡΕΙΣ αποφεύγοντας τις εύκολες συνθηματολογικές θέσεις για ανθυγιεινά επιδόματα και αποδεικνύοντας στην πράξη ότι υποστηρίζουν τις σοβαρές προσπάθειες με μακροπρόθεσμο όφελος στα θέματα Υ&ΑΕ και πρώτα από όλους οι ίδιοι

ΟΙ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ που πρέπει να έχουν και οφείλουν να διεκδικούν το δικαίωμα στην ΥΓΕΙΑ και την ΕΡΓΑΣΙΑ.

Πάνω